Deze route volgt de verharde en halfverharde paden over het terrein van voormalig Kamp Westerbork. Kamp Westerbork was niet alleen een concentratiekamp vanwaar Joden, Sinti en Roma werden gedeporteerd naar de kampen in het oosten. Voordat de oorlog uitbrak was het kampterrein in gebruik als vluchtelingenkamp, om mensen die gevlucht waren op te vangen en na de oorlog werd het kamp een woonoord voor Indische Nederlanders en later Molukkers. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg het kamp de functie van concentratiekamp. Vanuit Kamp Westerbork vertrokken 93 transporten met in totaal ongeveer 107.000 mensen, slechts 5.000 van hen keerden terug.
De geschiedenis van Kamp Westerbork laat zich niet eenvoudig opschrijven. Het terrein van het voormalige kamp én woonoord heeft een gelaagde geschiedenis. Het boekje 'Kinderen met een ster' legt de geschiedenis van Kamp Westerbork op een begrijpelijke manier uit en is een aanrader. We zijn onder de indruk van de wijze waarop het verhaal begrijpelijk wordt verteld en hoe kinderen worden uitgedaagd om echt goed te kijken naar wat ze langs de route zien.
Wanneer je de route over het voormalige kampterrein gaat volgen is het goed om te weten dat bij Herinneringscentrum Kamp Westerbork een audiotour verkrijgbaar is. De audiotour is een aanrader, al merken we hierbij op dat de paaltjes die je moet scannen vaak net iets te ver van het pad staan om goed bij te komen, een begeleider kan hier wellicht prettig zijn. Op de parkeerplaats bij het herinneringscentrum zijn vijf gehandicaptenparkeerplaatsen aanwezig. Om bij de route te komen kan zowel gekozen worden voor het Melkwegpad van Staatsbosbeheer (2,9 kilometer, volledig verhard) als voor de pendelbus die vertrekt bij het herinneringscentrum. Een los retour-ticket voor de pendelbus kost €5,00.
Vier functies op één plaats.
Vluchtelingenkamp
De geschiedenis van voormalig Kamp Westerbork kent veel verschillende verhalen. Toen in 1938 en 1939 steeds meer mensen vanuit Duitsland naar Nederland vluchtten moest er onderdak worden gezocht voor al deze mensen. Er werd een plan gemaakt voor het bouwen van een centraal vluchtelingenkamp. Eerst werd eraan gedacht het kamp in Elspeet (bij Ermelo) te bouwen, maar protesten van grootgrondbezitters, de V.V.V. en burgers zorgden ervoor dat het kamp ergens anders gebouwd moest worden. Eind maart 1939 werd bekend gemaakt dat het vluchtelingenkamp bij Westerbork zou worden gebouwd. Met de bouw werd al snel begonnen. In maart 1939 was het plan om een kamp te bouwen waar Katholieken, Protestanten en Joden zouden worden ondergebracht. De N.S.B. schreef eind april echter al dat het een "Jodenkamp" zou worden.
In oktober 1939 kwamen de eerste Joodse vluchtelingen in het vluchtelingenkamp aan, maar het zou nog tot eind februari 1940 duren voordat een grotere groep Joodse vluchtelingen in het kamp aankwam. Toen Duitsland op 10 mei 1940 Nederland binnenviel kregen de Joodse vluchtelingen in Westerbork te horen dat ze het kamp moesten verlaten en werden ze geëvacueerd. Doordat er bij Meppel een spoorbrug was opgeblazen kon de trein niet verder. Via Steenwijk kwamen veel geëvacueerden in Leeuwarden terecht waar de vluchtelingen tijdelijk onderdak kregen van de bevolking. Al op 27 mei 1940 werd een groep Joden teruggebracht naar het vluchtelingenkamp. Uiteindelijk werd het vluchtelingenkamp in juni 1940 alsnog ontruimd omdat het een andere functie zou krijgen.
De oorlogsjaren
Toen het kamp werd overgenomen werden er wachttorens en prikkeldraad geplaatst. Het kamp werd een 'Durchgangslager', een doorvoerkamp. Vanuit heel Nederland werden Joden naar Westerbork getransporteerd. In kamp Westerbork moesten ze werken, maar uiteindelijk zouden ze worden afgevoerd naar kampen in het Oosten.
Centraal in het kamp is de appèlplaats, de vroegere verzamelplaats van het kamp. Hier is de kaart van Nederland gemaakt met 102.000 stenen. Stenen in verschillende hoogtes; hoe hoger de steen hoe ouder de persoon was. Vanuit Kamp Westerbork werden 107.000 mensen afgevoerd naar vernietigingskampen. Slechts 5000 mensen overleefden de oorlog. De 102.000 stenen verwijzen naar de verschillende groepen gevangenen die werden afgevoerd: Joden, Sinti en Roma. Het Nationaal monument aan de rand van het terrein is een herinnering aan deze deportaties. Twee spoorstaven op 97 bielzen. Voor ieder transport een biels. Vanuit Westerbork vertrokken 93 treinen, vanuit andere plekken in Nederland vertrokken er nog vier treinen.
Ondanks de bewaking en het prikkeldraad rond het kamp wisten enkele mensen het kamp te ontvluchten. Boswachter Ger van Reemst, die het gebied rond het kamp goed kende, werkte samen met het verzet. Binnen het kamp was Werner Stertzenbach een van de gevangenen die zich aansloot bij het verzet. Hij werkte eerst bij de rioolwaterzuivering en later ook bij het crematorium. De rioolwaterzuivering bleek voor het verzet belangrijk: Joden die in het kamp aankwamen moesten hun geld inleveren. In plaats van het aan de bezetter te geven spoelden ze het geld door de wc. Het verzet viste het geld uit het rioolwater en wist zo naar verluid 15.000 gulden in een sigarenkist naar het verzet in Amsterdam te smokkelen.
In de nacht van 20 op 21 september kreeg Werner Stertzenbach van de SS opdracht om de lichamen van 10 verzetsmensen te cremeren. De gevangenen die het massagraf hadden gegraven werden de volgende dag op transport naar een vernietigingskamp gezet. De volgende nacht wist Werner Stertzenbach uit Kamp Westerbork te ontsnappen. Uiteindelijk wist hij in Amsterdam onder te duiken en overleefde hij de oorlog. Na de oorlog getuigde hij tegen de kampcommandant en wees hij de plaats van het massagraf aan. De dochter van Werner Stertzenbach was Manja Pach. Zij zou op 4 mei 1971 als een van de weinige mensen aanwezig zijn bij het Nationaal Monument Westerbork. De twee minuten stilte waren niet stil, maar werden verstoord door de geluiden van de sloop van het voormalige kamp. Manja Pach besloot op die avond dat er een blijvende herinneringsplek moest komen, de plek die het voormalig kampterrein en het herinneringscentrum Kamp Westerbork tegenwoordig samen vormen.
Na de Tweede Wereldoorlog
Toen Kamp Westerbork op 12 april 1945 werd bevrijd veranderde de functie van het kamp vrijwel direct. Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was het kamp een interneringskamp voor NSB'ers, SS'ers en andere personen die verdacht werden van samenwerken met de nazi's. In heel Nederland werden meer dan 120.000 mensen ondergebracht in meer dan 120 interneringskampen. In Westerbork ontstond de vreemde situatie dat het kamp bewoond werd door ongeveer 850 bevrijde Joden. Het zorgde voor een chaotische situatie die pas in september 1945 verbeterde toen de laatste voormalige Joodse gevangenen uit het kamp vertrokken. Uiteindelijk sloot het interneringskamp op 1 december 1948 de poorten.
In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork over. Kamp Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten die onder andere naar Nederlands-Indië zouden vertrekken. Het Militair Kamp Westerbork werd in september 1949 opgeheven.
Repatriëringskamp en Woonoord De Schattenberg
Op 27 december 1949 werd Indonesië een zelfstandige staat. Indische Nederlanders voelden zich niet veilig meer in Indonesië, maar ze mochten "kiezen". Blijf in Indonesië of kom naar Nederland. In Nederland werden de Indische Nederlanders in hotels en pensions opgevangen, maar er was onvoldoende ruimte om iedereen tijdelijk onder te brengen. Daarom werden enkele kampen die de nazi's in de oorlog hadden gebruikt omgevormd tot woonoorden en opvangcentra. Kamp Westerbork werd nu Woonoord De Schattenberg. De eerste mensen kwamen op 4 juli aan in 'De Schattenberg'. Toen Indonesië onafhankelijk werd, werd ook het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL) ontbonden. Veel van de militairen in dit leger waren Molukse mannen. Door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken konden ze niet als burger blijven wonen op Ambon, daarom werden ruim 12.000 Molukkers naar Nederland gehaald. De eerste groep ging in februari 1951 aan boord van een schip naar Nederland. Omdat er direct veel ruimte nodig was om deze Molukkers onderdak te bieden werd 'De Schattenberg' ontruimd. De Indische Nederlanders werden in hotels en pensions ondergebracht en de Molukkers kwamen in 'De Schattenberg' te wonen. Hoewel het de bedoeling was dat dit slechts tijdelijk was en dat de Molukkers terug naar huis zouden keren, bleek terugkeer onmogelijk. Pas in 1970 vertrokken de laatste Molukkers naar andere plekken en werd "De Schattenberg' gesloten én gesloopt. In 2011 werd een markering onthuld die herinnert aan het woonoord Schattenberg. Onze route komt niet direct langs deze markering maar de markering is goed bereikbaar.
Tegenwoordig
Tegenwoordig is er steeds meer aandacht voor de verschillende verhalen in de geschiedenis van Kamp Westerbork en Woonoord De Schattenberg. Zo opende in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork op 21 maart 2026 een indrukwekkende fototentoonstelling. Op onze pagina over Herinneringscentrum Kamp Westerbork is hierover meer te lezen.
Via deze link kom je op onze pagina over Herinneringscentrum Kamp Westerbork.
Op deze pagina van Herinneringscentrum Kamp Westerbork is meer informatie te vinden over de toegankelijkheid.
De toegangsprijs voor volwassenen is €13,50; voor kinderen van 6 tot 18 jaar is de toegang €6,75. De toegang is inclusief de pendelbus naar het voormalige kampterrein én inclusief een audiotour.
Een los retour-ticket voor de pendelbus kost €5,00.
De toegang tot het voormalig kampterrein is gratis.
Openingstijden Herinneringscentrum Kamp Westerbork:
Maandag t/m vrijdag van 10.00u - 17.00u
Zaterdag en zondag van 11.00u - 17.00u
Op feestdagen van 11.00u - 17.00u
4 mei 10.00u - 19.00u
25 en 31 december gesloten, 1 januari gesloten